Γράφει η Ελένη Κονιαρέλλη – Σιακή
Λέγοντας «παράξενα έθιµα» του Δωδεκαηµέρου, δηλαδή, των εορτών ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΩΝ, ΠΡΩΤΟΧΡΟΝΙΑΣ, ΚΑΙ ΦΩΤΩΝ, προσθέτουµε ότι αυτά προέρχονται από παλαιότερες εποχές, και αν και λίγα επιβιώνουν ως τις ηµέρες µας, διατηρούν τη γοητεία τους και αποτελούν ένα σηµαντικό µέρος της Λαογραφίας και της Λαϊκής µας Παράδοσης.
Στη βάση τους βρίσκουµε ότι κρύβονται λαϊκές δοξασίες, θρησκευτικές τελετές και παγανιστικές πρακτικές, καθώς προέρχονται από τη µετάβαση της αγροτικής κοινωνίας σε αστική. Στο µεγάλο σύνολο αυτών των εθίµων που επιβιώνουν -έστω και µε παραλλαγές- ως τις ηµέρες µας, ξεχωρίζουν ορισµένα που αποκαλύπτουν το πάντρεµα του θρησκευτικού υπόβαθρου µε τις λαϊκές τελετουργίες. Με πολλές απορίες αλλά και µεγάλο ενδιαφέρον, θα διαβάσουµε κάποια «παράξενα» έθιµα των προγόνων µας:
1. «ΤΟ ΤΑΪΣΜΑ ΤΗΣ ΒΡΥΣΗΣ»: Σε κάποια χωριά της Στερεάς Ελλάδας, τα χαράµατα των Χριστουγέννων γίνεται «το τάισµα της βρύσης». Οι κοπέλες φέρνουν στη βρύση βούτυρο, µέλι, τυρί, ψηµένο σιτάρι, κλαδιά ελιάς και όσπρια για να έχουν καλή σοδειά τα χωράφια. Όποια κοπέλα θα φτάσει πρώτη στη βρύση θα είναι η τυχερή της χρονιάς! Στη συνέχεια αλείφουν τη βρύση µε βούτυρο και µέλι µε την ευχή «όπως τρέχει το νερό, έτσι να τρέχει και η προκοπή στο σπίτι τους». Και «όπως είναι γλυκό το µέλι έτσι να είναι γλυκιά και η ζωή τους». Από τη βρύση παίρνουν νερό και το πηγαίνουν στο σπίτι τους χωρίς να µιλάνε, και µε αυτό ραντίζουν το σπίτι για «καλή τύχη…». Αυτό είναι το «αµίλητο νερό».
2. «Η ΖΥΜΗ ΠΟΥ ΓΙΝΕΤΑΙ ΠΡΟΖΥΜΙ»: Τη νύχτα της παραµονής των Χριστουγέννων, έβαζαν λίγη κοινή ζύµη σ’ ένα πιάτο και σε κάποια στιγµή -ενώ οι νοικοκυραίοι ξενυχτούσαν συζητώντας- η ζύµη «ανέβαινε», δηλαδή, φούσκωνε και γινόταν προζύµι. Τότε, σύµφωνα µε την πίστη των ανθρώπων, ήταν η ώρα που γεννιόταν ο Χριστός! Αυτό το έθιµο είναι συνδεδεµένο µε εκείνο που οι νοικοκυρές έκοβαν το βράδυ κλαδιά και βλαστούς από τα δέντρα και τα πήγαιναν στο σπίτι. Τα έβαζαν σε ποτήρι µε νερό και περίµεναν να ανθίσουν την ώρα της Γέννησης του Χριστού.
3. «ΤΑ ΚΑΛΑΝΤΑ ΤΩΝ ΓΕΡΟΝΤΩΝ»: Στη Βόρεια Κέρκυρα, ανήµερα της Πρωτοχρονιάς, οι γεροντότεροι του χωριού ξυπνούν από τα χαράµατα. Το έθιµο προβλέπει -εδώ και εκατοντάδες χρόνια- να είναι οι πρώτοι που θα καλωσορίσουν το ΝΕΟ ΕΤΟΣ. Βγαίνουν στα παράθυρα ή στις αυλές τους και αγναντεύοντας τα βουνά -και κυρίως τον Παντοκράτορα- το πιο ψηλό βουνό του νησιού, φωνάζουν: «Καληµέρα σας βουνά και Καλή Πρωτοχρονιά. Σαν τα βουνά να είµαι γερός, σαν τη θάλασσα ξυπνιός, και σαν τα θαλασσοκύµατα να κάνω τα θελήµατα…».
4. «ΡΟΠΑΛΑ ΣΤΟΝ ΑΕΡΑ»: Στον Άγιο Πρόδροµο της Χαλκιδικής πρωταγωνιστές των Θεοφανίων είναι οι «φούταροι». Την παραµονή των Φώτων νεαροί άνδρες λένε τα κάλαντα µαζεύοντας κρέας, λουκάνικα και χρήµατα, και την ηµέρα του Άϊ- Γιαννιού χορεύουν στην πλατεία του χωριού. Όταν κάνουν διάλειµµα τρέχουν να πάρουν από ένα ρόπαλο και όταν ξαναµπαίνουν στον χορό πετούν τα ρόπαλα ψηλά µε όλη τους τη δύναµη, ανακοινώνοντας µε αυτόν τον τρόπο, το τέλος του ∆ωδεκαηµέρου των Εορτών.
5. «ΟΙ «ΦΩΤΑΡΑ∆ΕΣ» ΚΑΙ Ο ΒΑΣΙΛΙΑΣ ΤΟΥΣ: Στο Παλαιόκαστρο της Χαλκιδικής, συναντούµε το έθιµο των «φωταράδων» που θα µπορούσε να ενταχθεί στις τελετουργικές µεταµφιέσεις των ηµερών: «Ο «βασιλιάς» φορώντας το ταλαγάνι (πανωφόρι) και φορτωµένος µε κουδούνια ανοίγει τον χορό, ενώ ακολουθούν οι «φωταράδες» κρατώντας ξύλινα σπαθιά για να «ξυλοφορτώσουν» εκείνους που επιχειρούν να κλέψουν το λουκάνικο που στήνεται στη µέση της πλατείας του χωριού.
6. «Η ΗΜΕΡΑ ΤΗΣ ΓΥΝΑΙΚΟΚΡΑΤΙΑΣ»: Οι µεταµφιέσεις των Θεοφανείων συνδέονται µε λατρευτικά δρώµενα, που έχουν καταγωγή από την Αρχαιότητα. Του Αγίου Ιωάννου 7 Ιανουαρίου, και της Αγίας ∆οµινίκης 8 Ιανουαρίου, γιορτάζουν οι κάτοικοι της Ανατολικής Θράκης την ηµέρα της «µαµής της µπάµπως». Οι γυναίκες που «τεκνώνουν», δηλαδή, που µπορούν να αποκτήσουν παιδιά, προσφέρουν δώρα και τιµές στην «πρακτική µαµή». Είναι γνωστή ως «ηµέρα της γυναικοκρατίας», γυναικεία αγροτική γιορτή για τη γονιµότητα και την υγεία.
7. «ΦΟΙΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΒΑΡΚΕΣ»: Στην περιοχή της Ερµιόνης υπήρχε η συνήθεια την παραµονή των Φώτων οι νέοι -κυρίως αυτοί που θα καταταγούν στον στρατό- να στολίζουν τις βάρκες µε κλαδιά από φοίνικες. Τη νύχτα, φορώντας παραδοσιακές ενδυµασίες, τραγουδούσαν και περνώντας από σπίτι σε σπίτι, δέχονταν τα κεράσµατα που τους έδιναν και φτάνοντας το πρωί στο λιµάνι ανέβαιναν στις στολισµένες βάρκες και τις κουνούσαν µε δύναµη, συνεχίζοντας το τραγούδι «γιάλα-γιάλα», µέχρι να γίνει ο καθαγιασµός των υδάτων µε τη κατάδυση του Σταυρού και την Εικόνα της Θεοτόκου στη θάλασσα.
Όµως, δε βρίσκουµε «παράξενα» έθιµα µόνο στην Ελλάδα. Σε όλα τα µέρη του κόσµου είναι αµέτρητα τα παράξενα έθιµα που θα συναντήσουµε, όπως:
Στην Αυστραλία το έλκηθρο του Άϊ – Βασίλη δεν το σέρνουν τάρανδοι, αλλά… οκτώ καγκουρό!
Σε µερικές περιοχές της Μ. Βρετανίας, κρατά γερά το έθιµο του «γλεντιού». Αφού σκοτεινιάσει, οι αγρότες πηγαίνουν στα περιβόλια, σχηµατίζουν παρέες γύρω από τα παλαιότερα δέντρα, και πίνοντας µπύρα, τραγουδούν τα κάλαντα και πυροβολούν και χτυπούν τα κλαδιά για να διώξουν τα κακά πνεύµατα…
Στη Ρωσία τη νύχτα των Χριστουγέννων ντύνουν στ’ άσπρα µια κοπέλα του σπιτιού και τη βάζουν να παριστάνει την Παναγία!
Στη Φινλανδία, ανήµερα τα Χριστούγεννα, ο κόσµος επισκέπτεται το Νεκροταφείο κρατώντας αναµµένα κεριά, σε ανάµνηση των νεκρών.
Στην Ιρλανδία οι κάτοικοι εκδηλώνουν εµπράκτως το πάθος τους για το εθνικό τους ποτό που είναι η µπύρα, αφήνοντας έξω από την πόρτα του σπιτιού ένα µπουκάλι µπύρα και µια κρεατόπιτα, για να τσιµπήσει κάτι ο κουρασµένος Άϊ – Βασίλης.
Στη Σαρδηνία πιστεύουν ότι όποιος γεννηθεί τη Νύχτα των Χριστουγέννων και µάλιστα τα µεσάνυχτα, φέρνει την ευλογία του Θεού όχι µόνο στους δικούς του, αλλά και στους γείτονες επτά σπιτιών που βρίσκονται κοντά στο δικό του σπίτι.
Στη Νάπολη της Ιταλίας δεν συνηθίζουν να τρώνε την Πρωτοχρονιά γαλοπούλα. Τρώνε… τηγανητό χέλι! Επίσης στη Νάπολη, την παραµονή της Πρωτοχρονιάς είναι έθιµο να πετάνε από τα µπαλκόνια τα παλιά τους έπιπλα. Εκείνη την ηµέρα όλοι οι πεζοί κοιτάζουν ψηλά, για να µην τους έρθει τίποτα στο κεφάλι…
Με πολλά ή µε λίγα έθιµα γιορτάσαµε και φέτος τις Άγιες Ηµέρες των Εορτών, και οι ευχές που ειπώθηκαν από τα χείλη όλων ήταν: « ΧΡΟΝΙΑ ΠΟΛΛΑ ΜΕ ΥΓΕΙΑ, ΦΩΣ, ΚΑΙ ΕΛΠΙ∆Α!»
Πηγές:
Τα βιβλία «Ελληνικές γιορτές και έθιµα της Λαϊκής Λατρείας» του Γεωργίου Μέγα,
«Εµείς οι Έλληνες» του Κώστα Ρωµαίου, και θέµατα από το « Κέντρο Ερεύνης και Ελληνικής Λαογραφίας»
