Γράφει ο Δημήτριος Κοτσώνης
Πολιτικός μηχανικός
* Ένα χρόνιο, δομικό και απολύτως προβλέψιμο πρόβλημα
Οι επαναλαμβανόμενες καταστροφικές δασικές πυρκαγιές στην Αττική και σε ολόκληρη τη χώρα δεν αποτελούν ούτε φυσικό φαινόμενο εκτός ελέγχου, ούτε απλή συνέπεια της κλιματικής αλλαγής.
Αποτελούν το απολύτως προβλέψιμο αποτέλεσμα μιας λανθασμένης, ιδεολογικά φορτισμένης και θεσμικά μονοπωλιακής δασικής πολιτικής, η οποία εφαρμόζεται επί δεκαετίες από τη Γενική Διεύθυνση Δασών και τους Έλληνες δασολόγους – δημοσίους υπαλλήλους.
Η πολιτική αυτή απέτυχε παταγωδώς στον βασικό της σκοπό: την προστασία της ανθρώπινης ζωής, της περιουσίας των πολιτών και των ίδιων των δασών.
Τα έργα που εφαρμόζονται και γιατί είναι ανεπαρκή
Η δασική διοίκηση, παρά τη διάθεση τεράστιων κονδυλίων (άνω των 700 εκατ. ευρώ την τελευταία τετραετία), περιορίζει την πρόληψη των δασικών πυρκαγιών σε τρία έργα:
1. Απομάκρυνση ακαθόριστης «καύσιμης ύλης» (ξερόχορτα και ξερόκλαδα).
2. Κλάδεμα δέντρων έως ύψος περίπου 3 μέτρων από το έδαφος.
3. Συντήρηση παλαιών δασικών δρόμων και εγκαταλελειμμένων αντιπυρικών λωρίδων.
Τα μέτρα αυτά βασίζονται στη θεωρία ότι η δασική πυρκαγιά ξεκινά και περιορίζεται στη χαμηλή βλάστηση.
Όμως αποσιωπάται το κρίσιμο ερώτημα:
Τι συμβαίνει όταν η φωτιά ανάψει ή μεταφερθεί στο φύλλωμα των πεύκων, είτε από εμπρησμό είτε από σπινθήρες ηλεκτρικών δικτύων;
Σε αυτό το πραγματικό και απολύτως σύνηθες σενάριο, τα μέτρα της δασικής υπηρεσίας είναι πλήρως άχρηστα.
Η εγκληματική απουσία αντιπυρικών ζωνών οικιστικής προστασίας
Το κεντρικό, καθοριστικό και αποσιωπημένο ζήτημα είναι η συστηματική άρνηση των δασολόγων να επιτρέψουν και να υλοποιήσουν τη δημιουργία ουσιαστικών αντιπυρικών ζωνών στις περιοχές Σμίξης Δάσους – Οικισμών.
Παρά:
– την τραγωδία στο Μάτι,
– την πρόταση της Επιτροπής Γκόλνταμερ,
– τη νομοθέτηση της δυνατότητας κατασκευής αντιπυρικών ζωνών με την ΥΑ ΦΕΚ 2863/2019,
– τις δημόσιες δεσμεύσεις του πρωθυπουργού για 18 τέτοιες ζώνες στην Αττική, δεν κατασκευάστηκε ούτε μία ουσιαστική αντιπυρική ζώνη.
Αντιθέτως, όταν θεσπίστηκε ο λεγόμενος «Πυροσβεστικός Κανονισμός», οι προβλεπόμενες ζώνες των 100 μέτρων μειώθηκαν αυθαίρετα στα 10 μέτρα – πλάτος απολύτως ανεπαρκές και επιστημονικά αστήρικτο.
Τι αποδεικνύει η διεθνής εμπειρία
Σε χώρες όπως η Γαλλία, η Ισπανία και η Πορτογαλία:
– οι αντιπυρικές ζώνες γύρω από οικισμούς έχουν πλάτος 50-100 μέτρα,
– είναι υποχρεωτικές δια νόμου,
– συνδυάζονται με δρόμους πυρόσβεσης, καθαρισμούς, χαμηλή βλάστηση και συνεχή συντήρηση.
Αποτέλεσμα: οι φωτιές αναχαιτίζονται πριν εισέλθουν στον οικιστικό ιστό.
Στην Ελλάδα, οι οικισμοί παραμένουν σκόπιμα «αθωράκιστοι».
Η συνειδητή παραπλάνηση για τη δασοκάλυψη της Ελλάδας
Οι Έλληνες δασολόγοι, επί δεκαετίες, ισχυρίζονταν ενώπιον του Συμβουλίου της Επικρατείας ότι η δασοκάλυψη της Ελλάδας ανέρχεται στο 18% και μειώνεται ραγδαία.
Ισχυρισμός ψευδής, τον οποίο γνώριζαν ότι ήταν ψευδής:
– από μελέτες FAO και ΟΗΕ ήδη από το 1986,
– από τους ίδιους τους δασικούς χάρτες.
Η αλήθεια είναι ότι η δασοκάλυψη ανέρχεται περίπου στο 49% (ή ακόμη και 65% με καταχρηστικούς ορισμούς), ποσοστό από τα υψηλότερα στην Ε.Ε.
Το ψεύδος αυτό οδήγησε το ΣτΕ σε αποφάσεις που:
– απαγόρευσαν την αλλαγή χρήσεων γης,
– καθήλωσαν την ανάπτυξη,
– μετέτρεψαν το 65% της χώρας σε διοικητικά «νεκρή γη».
Η τεράστια οικονομική ζημιά
Από μια μόνο συνέπεια αυτής της πολιτικής:
– απαγόρευση νέων ξενοδοχειακών επενδύσεων εκτός σχεδίου,
η Ελλάδα χάνει:
– 8,1 δισ. ευρώ ετησίως σε τουριστικό συνάλλαγμα,
– 21 δισ. ευρώ ετήσια αύξηση ΑΕΠ,
– συνολικά 252 δισ. ευρώ ΑΕΠ από το 2012 έως σήμερα.
Ποσό ικανό να εξοφλήσει το σύνολο του δημόσιου εξωτερικού χρέους;
Η ρίζα του προβλήματος: διοικητικός μανδαρινισμός
Το πρόβλημα δεν είναι επιστημονικό. Είναι θεσμικό.
Οι δασολόγοι – δημόσιοι υπάλληλοι:
– διατηρούν μονοπώλιο αρμοδιοτήτων,
– διαχειρίζονται τεράστια κονδύλια χωρίς αποτέλεσμα,
– αντιστέκονται σε κάθε εκλογίκευση της νομοθεσίας,
– υπονομεύουν αποφάσεις ακόμη και της ίδιας της κυβέρνησης.
Η επιχειρησιακή αποτυχία του προγράμματος «Αντι-Πυρ» και το παράδειγμα Κερατέας – Θυμαρίου
Σύμφωνα με επίσημες ανακοινώσεις του Υπουργείου Περιβάλλοντος, κατά τα έτη 2024 και 2025 διατέθηκαν συνολικά 1 δισ. ευρώ στη Διεύθυνση Δασών, στο πλαίσιο του προγράμματος «Αντι-Πυρ», με δηλωμένο σκοπό την πρόληψη δασικών πυρκαγιών και την προστασία των πολιτών.
Με τα κονδύλια αυτά, σύμφωνα με τα ίδια τα στοιχεία του Υπουργείου:
– καθαρίστηκαν δασικές εκτάσεις 190.000 στρεμμάτων,
– συντηρήθηκαν δασικοί δρόμοι συνολικού μήκους 309.000 χιλιομέτρων,
– διανοίχθηκαν 67.000 χιλιόμετρα αντιπυρικών ζωνών εντός δασών (και όχι ζωνών προστασίας οικισμών),
– συντηρήθηκαν περίπου 800 πυροφυλάκια,
– εκπονήθηκαν διαχειριστικές μελέτες.
Ωστόσο, ούτε ένα ουσιαστικό έργο οικιστικής προστασίας δεν υλοποιήθηκε σε περιοχές άμεσης επικινδυνότητας.
Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της Κερατέας και του Θυμαρίου Λαυρεωτικής, οι οποίες, σύμφωνα με τους επίσημους χάρτες επικινδυνότητας, κατατάσσονται στην Κατηγορία 5 (μέγιστος κίνδυνος). Παρά ταύτα, δεν κατασκευάστηκε καμία περιμετρική αντιπυρική ζώνη προστασίας των οικισμών, με αποτέλεσμα την πλήρη έκθεση των κατοίκων στις πρόσφατες πυρκαγιές.
Η ακύρωση των προβλεπόμενων μέτρων υπό την πίεση του δασικού μηχανισμού
Ο Πυροσβεστικός Κανονισμός του 2024 προέβλεψε αρχικά:
– καθαρισμό οικοπέδων σε ζώνη 100 μέτρων από τα όρια οικισμών που συνορεύουν με δασική βλάστηση,
– κατασκευή αντιπυρικής ζώνης πλάτους 100 μέτρων στα δάση που περιβάλλουν τους οικισμούς.
Μετά τις αντιδράσεις πολιτών, το μέτρο περιορίστηκε στα όμορα οικόπεδα. Στη συνέχεια, κατόπιν αντιρρήσεων των δασολόγων περί «παράνομης αλλαγής χρήσης δάσους», η προβλεπόμενη ζώνη των 100 μέτρων αυθαίρετα μειώθηκε στα 10 μέτρα, πλάτος απολύτως ανεπαρκές, ενώ η υλοποίηση μετακυλίστηκε στους Δήμους:
– με υποχρέωση έγκρισης από τις Δασικές Υπηρεσίες,
– χωρίς καμία πρόβλεψη χρηματοδότησης από το πρόγραμμα «Αντι-Πυρ».
Τι προβλέπεται και εφαρμόζεται στην Ευρώπη
Η διεθνής εμπειρία είναι απολύτως σαφής:
Γαλλία
– Υποχρεωτικός καθαρισμός 50 μ. γύρω από κατοικίες (επεκτάσιμος).
– Αυστηροί έλεγχοι πριν από κάθε αντιπυρική περίοδο.
Πορτογαλία
– 50 μ. γύρω από μεμονωμένες κατοικίες.
– 100 μ. γύρω από συγκροτήματα άνω των 10 κατοικιών.
– Συνεχής περιμετρική ζώνη χαμηλής ή μη εύφλεκτης βλάστησης.
Σε όλες τις περιπτώσεις, οι ζώνες αυτές είναι υποχρεωτικές, σαφώς χρηματοδοτημένες και συστηματικά συντηρούμενες.
Τι όφειλε να είχε υλοποιηθεί σε Κερατέα και Θυμάρι
– Περιμετρική αντιπυρική ζώνη 50-100 μέτρων γύρω από τον οικισμό Κερατέας (μήκος περίπου 10 χλμ.).
– Αντίστοιχη ζώνη μήκους περίπου 8 χλμ. γύρω από το Θυμάρι.
Η μη υλοποίηση αυτών των έργων, παρά τη γνώση του κινδύνου και τη διαθεσιμότητα πόρων, συνιστά βαριά διοικητική και πολιτική ευθύνη.
Η συστημική οικονομική ζημία από το δασικό καθεστώς
Πέραν της απώλειας ανθρώπινων ζωών και περιουσιών, το δασικό καθεστώς έχει προκαλέσει τεράστια και διαρκή οικονομική καταστροφή.
Η μελέτη της Εθνικής Τράπεζας (2012) καταδεικνύει ότι μόνο από την απαγόρευση ανέγερσης νέων ξενοδοχείων εκτός σχεδίου, η Ελλάδα χάνει:
– 8,1 δισ. ευρώ ετησίως σε τουριστικό συνάλλαγμα,
– περίπου 20 δισ. ευρώ ετήσια μείωση ΑΕΠ.
Τα διαφυγόντα δημόσια έσοδα υπερβαίνουν σήμερα τα 100 δισ. ευρώ, ενώ η ίδια πολιτική:
– τροφοδότησε τη στεγαστική κρίση,
– ενίσχυσε την αυθαίρετη δόμηση,
– απέτρεψε βιομηχανικές και παραγωγικές επενδύσεις.
Παρά τις αποφάσεις 1364 και 1365/2021 του Συμβουλίου της Επικρατείας, οι Δασικές Υπηρεσίες αρνούνται στην πράξη να συμμορφωθούν, εξαναγκάζοντας εκατοντάδες χιλιάδες πολίτες σε νέες προσφυγές, με τεράστιο διοικητικό και οικονομικό κόστος.
Τι πρέπει να γίνει
1. Αφαίρεση των εκτελεστικών αρμοδιοτήτων πρόληψης πυρκαγιών από τη Δασική Υπηρεσία.
2. Μεταφορά των έργων πρόληψης και οικιστικής προστασίας στο Υπουργείο Υποδομών, με διαδικασίες δημοσίων έργων.
3. Νομοθετική καθιέρωση υποχρεωτικών περιμετρικών αντιπυρικών ζωνών 50-100 μέτρων γύρω από όλους τους οικισμούς που γειτνιάζουν με δάση.
4. Χρηματοδότηση από ανακατανομή των υφιστάμενων κονδυλίων του «Αντι-Πυρ».
5. Άμεση έναρξη έργων σε περιοχές υψηλού κινδύνου, όπως Κερατέα και Θυμάρι, εντός εξαμήνου.
Επίλογος
Το ζήτημα των δασικών πυρκαγιών δεν είναι τεχνικό ούτε περιβαλλοντικό. Είναι βαθιά πολιτικό και θεσμικό.
Η άρνηση εφαρμογής δοκιμασμένων ευρωπαϊκών προτύπων, παρά τη διαθεσιμότητα πόρων και τη γνώση του κινδύνου, συνιστά επιλογή με βαρύτατες συνέπειες για την κοινωνία, την οικονομία και την εθνική ασφάλεια.
Η ευθύνη δεν μπορεί πλέον να αποκρύπτεται.
