Γράφει ο Παναγιώτης Σαγρής
Εκπαιδευτικός, δημοτικός σύμβουλος Αμαρουσίου
Μια πρόκληση για την εκπαίδευση και την τοπική κοινωνία
Η υπογεννητικότητα αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα δημογραφικά ζητήματα που αντιμετωπίζει σήμερα η ελληνική κοινωνία.
Η συνεχής μείωση των γεννήσεων, σε συνδυασμό με τη γήρανση του πληθυσμού, δεν επηρεάζει μόνο την οικονομία και το ασφαλιστικό σύστημα, αλλά έχει άμεσες και μακροπρόθεσμες συνέπειες στον χώρο της εκπαίδευσης και ειδικότερα στη λειτουργία του σχολείου.
Ως αντιδήμαρχος Παιδείας του Δήμου Αμαρουσίου, θεωρώ ότι το δημογραφικό ζήτημα δεν αποτελεί ένα αφηρημένο στατιστικό δεδομένο, αλλά μια πραγματικότητα που ήδη διαμορφώνει τις συνθήκες μέσα στις οποίες λειτουργούν τα σχολεία μας και μεγαλώνουν τα παιδιά μας.
Η μείωση του αριθμού των γεννήσεων οφείλεται σε έναν συνδυασμό παραγόντων, όπως η οικονομική ανασφάλεια, η ανεργία, η δυσκολία συμφιλίωσης οικογενειακής και επαγγελματικής ζωής, η αλλαγή αξιών και προτεραιοτήτων, καθώς και η καθυστέρηση στη δημιουργία οικογένειας. Το αποτέλεσμα είναι η σταδιακή συρρίκνωση του μαθητικού πληθυσμού, ιδιαίτερα εμφανής σε αγροτικές, ορεινές και απομακρυσμένες περιοχές.
Η μείωση αυτή είναι ήδη ορατή στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση, όπου πολλά δημοτικά σχολεία λειτουργούν με οριακό αριθμό μαθητών. Το φαινόμενο οδηγεί σε συγχωνεύσεις σχολικών μονάδων ή στη λειτουργία ολιγοθέσιων σχολείων, με άμεσο αντίκτυπο στην καθημερινή σχολική ζωή.
Κατά 78.111 μειώθηκε ο μαθητικός πληθυσμός στα δημοτικά σχολεία την τελευταία δεκαετία, γεγονός που είχε ως αποτέλεσμα το κλείσιμο δεκάδων σχολικών μονάδων, όχι μόνο σε ορεινές και νησιωτικές περιοχές, αλλά και σε μεγάλα αστικά κέντρα.
Το δημογραφικό πρόβλημα επηρεάζει πρώτα την Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση, όπου τα περισσότερα σχολεία τίθενται σε αναστολή λειτουργίας επειδή δεν συγκεντρώνουν τον ελάχιστο απαιτούμενο αριθμό μαθητών.
Καλύτερη είναι η εικόνα στα νηπιαγωγεία, τα οποία ενισχύονται από την καθιέρωση της δίχρονης προσχολικής αγωγής, με την ένταξη και των τετράχρονων παιδιών στο εκπαιδευτικό σύστημα.
Σύμφωνα με τα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ για το σχολικό έτος 2023-2024, οι σχολικές μονάδες μειώθηκαν κατά 0,7% στα νηπιαγωγεία και κατά 0,9% στα δημοτικά, σε σύγκριση με την προηγούμενη χρονιά, ενώ σε βάθος δεκαετίας η συνολική μείωση φτάνει το 14%. Την ίδια περίοδο, ο αριθμός των εγγεγραμμένων μαθητών μειώθηκε κατά 3,1% στα νηπιαγωγεία και κατά 2,1% στα δημοτικά.
Επιπτώσεις στη λειτουργία του σχολείου
Η υπογεννητικότητα επηρεάζει τη συγκρότηση τμημάτων, τον αριθμό των διδακτικών ωρών και τη στελέχωση των σχολικών μονάδων. Σε αρκετές περιπτώσεις δημιουργούνται τμήματα με πολύ μικρό αριθμό μαθητών ή τάξεις συνδιδασκαλίας, γεγονός που απαιτεί αυξημένη παιδαγωγική ευελιξία και προσαρμοστικότητα από τους εκπαιδευτικούς.
Παράλληλα, η μετακίνηση μαθητών σε σχολεία όμορων περιοχών επιβαρύνει τις οικογένειες και αποδυναμώνει τη σχέση του σχολείου με την τοπική κοινωνία, ιδιαίτερα σε περιοχές όπου το σχολείο αποτελεί σημείο αναφοράς και συνοχής.
Παιδαγωγικές διαστάσεις στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση
Στο δημοτικό σχολείο, όπου η κοινωνικοποίηση, η συναισθηματική ανάπτυξη και η ομαλή ένταξη των παιδιών στη μαθησιακή διαδικασία αποτελούν βασικούς στόχους, η μείωση του μαθητικού πληθυσμού αποκτά ιδιαίτερη σημασία.
Τα μικρότερα τμήματα μπορούν να ευνοήσουν την εξατομικευμένη διδασκαλία και τη στενότερη παιδαγωγική σχέση εκπαιδευτικού – μαθητή. Ωστόσο, όταν ο αριθμός των μαθητών είναι ιδιαίτερα περιορισμένος, ενδέχεται να περιοριστούν οι ευκαιρίες για συνεργατική μάθηση, κοινωνική αλληλεπίδραση και ανάπτυξη δεξιοτήτων επικοινωνίας.
Ο ρόλος του εκπαιδευτικού
Οι εκπαιδευτικοί της Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης καλούνται να ανταποκριθούν σε ένα μεταβαλλόμενο σχολικό περιβάλλον, όπου η υπογεννητικότητα συνυπάρχει με την πολυπολιτισμικότητα και τις διαφοροποιημένες μαθησιακές ανάγκες.
Η συνεχής επιμόρφωση, η εφαρμογή διαφοροποιημένων παιδαγωγικών πρακτικών και η ενίσχυση του υποστηρικτικού ρόλου του σχολείου αποτελούν βασικές προϋποθέσεις για τη διατήρηση της ποιότητας της δημόσιας εκπαίδευσης.
Το σχολείο ως πυρήνας της τοπικής κοινωνίας
Ιδιαίτερα στις μικρότερες κοινότητες, το δημοτικό σχολείο λειτουργεί ως κέντρο κοινωνικής ζωής και πολιτισμού. Η συρρίκνωση ή κατάργησή του, ως αποτέλεσμα της υπογεννητικότητας, επηρεάζει αρνητικά τη συνοχή της τοπικής κοινωνίας.
Η Τοπική Αυτοδιοίκηση καλείται να διαδραματίσει ενεργό ρόλο στη στήριξη των σχολικών μονάδων, ενισχύοντας τις υποδομές, τις κοινωνικές δομές και τις δράσεις που στηρίζουν την οικογένεια και το παιδί.
Προοπτικές και εκπαιδευτικός σχεδιασμός
Η αντιμετώπιση των επιπτώσεων της υπογεννητικότητας στην εκπαίδευση απαιτεί μακροπρόθεσμο σχεδιασμό και συντονισμένες πολιτικές. Η υποστήριξη των ολιγοθέσιων σχολείων, η αξιοποίηση των ψηφιακών εργαλείων, η επιμόρφωση των εκπαιδευτικών και η διασύνδεση σχολείου και κοινότητας μπορούν να λειτουργήσουν ως αντισταθμιστικοί παράγοντες.
Όπως επισημαίνει και το ΙΟΒΕ στη μελέτη του για το δημογραφικό, απαιτείται η διαμόρφωση μιας εθνικής στρατηγικής για την εκπαίδευση, ώστε το εκπαιδευτικό σύστημα να προετοιμαστεί έγκαιρα για τις δημογραφικές εξελίξεις.
Στην Πρωτοβάθμια και Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση, ενδεικτικές κατευθύνσεις αλλαγών με στόχο την προσαρμογή του εκπαιδευτικού συστήματος στις επερχόμενες δημογραφικές μεταβολές περιλαμβάνουν:
– Καθορισμό ελάχιστου ορίου μαθητών ανά τμήμα, με καθορισμό συγκεκριμένων και στοχευμένων εξαιρέσεων για ειδικές κοινωνικές ή γεωγραφικές συνθήκες.
– Ανακατανομή της δημόσιας δαπάνης. Καθώς οι μαθησιακές επιδόσεις και η συνεισφορά του εκπαιδευτικού συστήματος στην ομαλή λειτουργία της ελληνικής οικογένειας και της αγοράς εργασίας υπολείπονται σημαντικά από τα ευρωπαϊκά πρότυπα, θεωρείται σκόπιμο αυτοί οι πόροι να αξιοποιηθούν εντός του εκπαιδευτικού συστήματος. Ενδεικτικές χρήσεις αυτών των πόρων αφορούν την επέκταση της διάρκειας παραμονής των μαθητών στο σχολείο, με τη δυνατότητα παροχής ενισχυτικών μαθημάτων σε όσα παιδιά το έχουν ανάγκη.
– Ανασχεδιασμό της λειτουργίας των παιδαγωγικών τμημάτων. Ενώ η ανάγκη για την απασχόληση εκπαιδευτικών με το σημερινό υπόβαθρο δεξιοτήτων μειώνεται καθώς μικραίνει ο πληθυσμός των μαθητών, παράλληλα δημιουργείται μεγαλύτερη ανάγκη για την επιμόρφωση εκπαιδευτικών σε μεθόδους ενισχυτικής διδασκαλίας και εκπαίδευσης παιδιών με ειδικό οικογενειακό υπόβαθρο (όπως παιδιά μεταναστών και προσφύγων).
Συμπεράσματα
Η υπογεννητικότητα δεν αποτελεί απλώς ένα ζήτημα αριθμών, αλλά μια σύνθετη κοινωνική πρόκληση με βαθιές επιπτώσεις στο σχολείο και στην εκπαιδευτική διαδικασία.
Το σχολείο του μέλλοντος οφείλει να παραμείνει ζωντανός θεσμός, φορέας γνώσης, αξιών και κοινωνικής συνοχής. Η επένδυση στην Παιδεία και στη στήριξη της οικογένειας αποτελεί επένδυση στο ίδιο το μέλλον της κοινωνίας μας.
